Aanleiding: lerarentekort in het basisonderwijs
Nederland kampt met een tekort aan leerkrachten. In het basisonderwijs is dat tekort 8,1%, wat gelijkstaat aan 7.700 fte (OCW, 2024). Om een grotere groep te interesseren voor de lerarenopleiding basisonderwijs, is in het regeerakkoord van 2024 aangekondigd twee nieuwe varianten van de pabo in te richten naast de bestaande lerarenopleiding. Waar in de huidige opleiding alleen het derde en vierde jaar in het teken staan van het jonge kind (groep 1-4) óf het oudere kind (groep 5-8), richten de nieuwe varianten zich volledig op één van deze twee specialisaties. Studenten kiezen dus al bij de start voor een specialisatie, en als ze afstuderen hebben ze een smalle bevoegdheid: ze mogen alleen lesgeven aan de leeftijdsgroep van hun specialisatie. OCW wilde weten welke invloed deze varianten hebben op de intentie van scholieren en studenten om de pabo te gaan volgen.
Interventie: vroege versus late specialisatie met verschillende bevoegdheden
Voor het onderzoek zijn vier varianten onderscheiden van de lerarenopleiding basisonderwijs:
- Je kiest in het eerste studiejaar een specialisatie (in het jonge of het oudere kind). Met dit diploma krijg je een brede bevoegdheid: je mag lesgeven aan alle basisschoolgroepen.
- Je kiest in het eerste studiejaar een specialisatie (in het jonge of het oudere kind). Met dit diploma krijg je een smalle bevoegdheid: je mag alleen lesgeven aan de groepen waarin je je gespecialiseerd hebt.
- Je kiest in het derde studiejaar een specialisatie (in het jonge of het oudere kind). Met dit diploma krijg je een brede bevoegdheid: je mag lesgeven aan alle basisschoolgroepen.
- Je kiest in het derde studiejaar een specialisatie (in het jonge of het oudere kind). Met dit diploma krijg je een smalle bevoegdheid: je mag alleen lesgeven aan de groepen waarin je je gespecialiseerd hebt.
Methode: vignettenonderzoek
Aan het onderzoek deden 5533 leerlingen mee: 566 havo-scholieren, 846 vwo-scholieren en 4121 mbo-4-studenten. Eerst is gevraagd naar hun intentie om de opleiding tot leraar basisonderwijs te gaan doen. Daarna kregen ze alle vier vignetten voorgelegd met steeds de vraag: zou je onder deze voorwaarden kiezen voor de lerarenopleiding? Er waren vijf antwoordopties: zeker wel, waarschijnlijk wel, misschien, waarschijnlijk niet, en zeker niet.
Resultaat: smalle bevoegdheid verlaagt de intentie fors
Een smalle bevoegdheid zorgt voor een forse afname in de kans dat scholieren of studenten kiezen voor een lerarenopleiding basisonderwijs. De situaties die opleiden tot een smalle bevoegdheid, worden structureel minder positief beoordeeld dan de situaties die opleiden tot een brede bevoegdheid. Onder havo- en vwo-scholieren gaat het om een afname van 60%-65%. Onder mbo-4-studenten bedraagt deze afname 50%.
Het keuzemoment van de specialisatie (vanaf het eerste of het derde jaar) heeft daarentegen geen significant effect op de intentie om de lerarenopleiding te gaan volgen.
Intentie om lerarenopleiding te gaan volgen met vroege/latere specialisatie en brede/smalle bevoegdheid
Impact: noodzaak tot behoud huidige opleiding met brede bevoegdheid bevestigd
Uit het onderzoek blijkt dat de huidige lerarenopleiding basisonderwijs voor scholieren en mbo-studenten de meest ideale situatie vormt – dus een specialisatie in het derde jaar en een brede lesbevoegdheid. Het is daarmee extra duidelijk geworden dat dit vraagt om behoud van een lerarenopleiding die leidt tot die brede bevoegdheid. Wel kan de kleine groep scholieren en studenten die juist te motiveren is met een vroege specialisatie en een smalle bevoegdheid, aangesproken worden met de beoogde nieuwe specialisatiemogelijkheden.