Aanleiding: nieuw stelsel voor motorrijtuigenbelasting
In het Coalitieakkoord is afgesproken om uiterlijk in 2030 voor alle personen- en bestelauto’s de motorrijtuigenbelasting om te vormen tot een belasting op basis van het aantal gereden kilometers. Dit wordt ‘betalen naar gebruik’ genoemd. Eén van de mogelijkheden daarvoor is dat de kilometerteller in het voertuig de basis vormt voor de belastingheffing. Het ministerie van IenW heeft deze oplossingsrichting laten onderzoeken.
Het CCV heeft geholpen bij het onderzoek naar het nalevingsgedrag en de fraudegevoeligheid. Hoe gaat de belastingplichtige zelf zorgen voor een eerlijke weergave op de (ongemanipuleerde, correct werkende) kilometerteller en laat de belastingplichtige deze kilometerstand jaarlijks registreren bij een RDW-erkende garage?
De doelgroep voor het onderzoek bestaat uit eigenaren van een Nederlands motorrijtuig, in twee groepen met subgroepen:
- nalevers: spontane nalevers en ‘handhavingsafgeschrikten’
- niet-nalevers: onbewuste overtreders, gelegenheidsovertreders, principiële overtreders of calculerende overtreders
Verder is onderscheid gemaakt tussen leaserijders en niet-leaserijders, en veel of weinig autogebruik.
Methode: sessies met het InterventieKompas
Het CCV leidde twee workshops met het InterventieKompas, een online tool met een gestructureerde vragenlijst om in vier stappen te achterhalen waarom een bepaalde groep zich wel of niet aan de regels houdt. Deze inzichten geven de ‘knoppen om aan te draaien’ om het gewenste gedrag te stimuleren. Het InterventieKompas hanteert een set met strategieën per type nalever en overtreder, en geeft ter inspiratie voorbeelden van gedragsinterventies.
Aan de workshops namen mensen deel uit de doelgroep zelf en mensen die de doelgroep goed kennen. Dat waren afgevaardigden van de volgende partijen: Belastingdienst, FIOD, RDW, ANWB, BOVAG, Vereniging Aanpak Tellerfraude, Vereniging Zakelijk Rijders, Vereniging Nederlandse Autoleasemaatschappijen, en Transport en Logistiek Nederland.
Zij vulden samen de vragenlijst in en gingen met elkaar in gesprek.
- De eerste workshop ging over gedragsmotieven, en typen nalevers en overtreders als het gaat om deze systematiek van betalen naar gebruik.
- Tijdens de tweede workshop zijn de strategieën voor elk type nalever en overtreder onder de loep genomen. En per groep zijn hier passende maatregelen bij bedacht.
Resultaten: tabel met mogelijke maatregelen per type nalever/overtreder
Om de groep nalevers te behouden is het belangrijk dat het systeem laagdrempelig en eenvoudig te gebruiken is, en voortbouwt op bestaande meetsystemen en processen, zoals de APK-controle.
Daarnaast zijn maatregelen nodig om het overtredingsgedrag te ontmoedigen, vooral dat van de onbewuste, calculerende en principiële overtreders. De maatregelen richten zich op:
- beweegredenen om wel of niet na te leven
- mate van straf/beloning
- verhoging van de pakkans bij het niet registreren of manipuleren van de kilometerteller
- het verhogen van het risicobewustzijn
- de relatie met de regel en regelsteller
Met de groep overtreders zal de dialoog gezocht moeten worden om te luisteren en te begrijpen wat de weerstanden zijn en welke alternatieven er zijn. Daarnaast is het van belang helder te communiceren over de principes en doelstellingen, en de handhaving goed te organiseren.
Impact: inzicht in benodigde maatregelen
Dit onderzoek heeft inzicht gegeven in wat de overheid kan verwachten als ze dit beleid gaat invoeren – deze uitwerking van ‘betalen naar gebruik’. Verder is duidelijk welke groepen er te onderscheiden zijn als het gaat om naleving en welke maatregelen nodig zijn om bepaalde doelgroepen te bereiken.